Blogger Đoan Trang
Trong
suy nghĩ của nhiều người ngoài ngành, qua phản ánh của phim ảnh, nghề báo đẹp
như được một phủ lớp hào quang.
Nhà báo được tiếp xúc với số
lượng người cực lớn, trong đó có nhiều quan chức cao cấp, văn nghệ sĩ nổi
tiếng. Nhà báo có thể “dồn” một ông cốp tới lúc phải đắng họng, có thể vạch
trần những âm mưu xấu xa, có thể bá vai bá cổ một nhà văn chụp ảnh, hay ôm hoa
đứng bên các nghệ sĩ. Nhà báo có xu hướng là người quảng giao, rất hiểu biết,
nói chuyện hay ho, trên thông thiên văn dưới tường địa lý, giữa biết đủ ngóc
ngách của xã hội. Nhà báo có xu hướng thông minh, hài hước, dũng cảm, biết chụp
ảnh. Nghề báo là nghề đầy vinh quang và có cả sự phiêu lưu mạo hiểm…
Đó là suy nghĩ của nhiều người
ngoài ngành về nghề báo và nhà báo. Tất nhiên, không phải 100% ý kiến đánh giá
đều như vậy. Ở thái cực kia, người ta lại nghĩ nhà báo Việt Nam là cái lũ đầu
rỗng, nỏ mồm chém gió và nói phét, đã thế lại đểu, chỉ giỏi vặt tiền doanh
nghiệp, nói tục chửi bậy kinh khiếp mà viết lách thì không bài nào sạch lỗi.
Người ta cũng có thể nghĩ nhà báo
Việt Nam là một lũ cừu, cứ
sểnh ra là viết sai, viết láo, viết không có lợi cho tình hình chung, làm
phương hại tới quan hệ giữa Việt Nam
Người ta còn
nghĩ nhà báo Việt Nam
Tuy nhiên, không thể tóm gọn diện
mạo của cả làng báo Việt Nam
Tôi kính phục họ – những nhà báo
trung thực, giấu sự phản kháng vào trong thầm lặng. Thật tiếc là, dẫu vô cùng
muốn viết về họ, nhưng ngay cả lúc này, tôi vẫn cứ phải giấu tên các nhà báo
ấy, để họ ở yên trong trận tuyến của họ – vì lẽ mọi lời nói ám chỉ đến họ đều
có thể trở thành thông tin chỉ điểm.
“Nhưng chúng ta không thể bỏ mặc
thế giới này…”
Họ trước hết là những người rất
thông minh, sắc sảo. Và chúng ta đều hiểu là, một người có đầu óc thông minh,
sắc sảo, biết xét đoán và biết phản biện, sẽ không bao giờ chấp nhận sự định
hướng, lừa mị, bưng bít. Không thể che mắt họ bằng lối nhồi sọ của thế kỷ trước.
Họ cũng “phản động” chẳng kém bất
kỳ nhà báo tự do, blogger lề trái nào. Nhưng trong hoàn cảnh của họ, họ không
thể thoải mái viết bài phê phán, chỉ trích rồi đưa lên mạng tùy thích. Họ im
lặng, cố gắng mang đến cho độc giả những thông tin tốt nhất có thể có được,
thông qua một lối diễn đạt nhẹ nhàng nhất, và chỉ thầm ước mong: rồi độc giả sẽ
hiểu.
Không có họ, ai là người đưa
những thông tin đầu tiên về đại dự án bauxite 2009 ở Tây Nguyên ra công luận?
Không có họ, ai đưa những phát
ngôn “đỉnh cao trí tuệ” trong chính trường Việt Nam
Không có họ, ai phản ánh về những
vụ dân thường chết trong đồn công an một cách bí hiểm? Cho dù nhiều sự việc đau
lòng như thế có thể chẳng đi về đâu, nhưng ít nhất, cũng nhờ có họ mà chuyện đã
được đưa ra công luận.
Không có họ, ai viết về mãi lộ?
về lũ lụt, tai nạn, tiền cứu trợ bị bớt xén hay hàng cứu trợ toàn bột giặt? về
những tai nạn thảm khốc – cho thấy một xã hội đầy rủi ro, tỷ lệ tử chắc chắn là
cao hơn mức 6/1.000 người dân/năm rất nhiều? về những bê bối trong trường học,
bệnh viện? về một Vinashin vỡ nợ? Tất nhiên, việc báo chí viết về Vinashin hay
các bê bối tương tự rất có thể chỉ là kết quả của những đấu đá nội bộ “trên
thiên đình”, trong đó báo chí được sử dụng làm công cụ, vũ khí để bắn giết
nhau, nhà báo chỉ là những con tốt mà thôi. Nhưng dù sao thì lũ tốt đen ấy cũng
đã làm được công việc đưa một phần sự thật ra ánh sáng.
Cũng có những lúc lề trái và lề
phải “phối hợp tác chiến” một cách rất hoàn hảo. Hình ảnh những người dân đi
đầu trong đoàn biểu tình mùa hè năm 2011, giương cao tờ báo Thanh Niên với hàng
chữ nổi bật trên trang nhất: “Không chủ trương trấn áp người biểu tình yêu nước”,
có đủ nói lên sự ủng hộ ngấm ngầm của lề phải cho lề trái chăng? Tôi nhớ ở đâu
đó, một độc giả bình luận: “Báo Thanh Niên đã góp sức để người dân thể hiện lòng
yêu nước một cách an toàn – và quý báo cũng… an toàn!”.
Họ cũng ra đi. Ra đi nhiều lắm.
Cứ sau mỗi vụ tờ báo nào đó bị xử lý, rất có thể là lại có hàng loạt người
“bay”. Nhất là với cái thứ văn hóa đổ vấy của người Việt Nam, khi một loạt bài
được “trên” biểu dương, thì lãnh đạo tòa báo hưởng, mà khi loạt bài bị “đánh”
thì chỉ có thằng đánh máy, con sửa mo-rát là chết, mà lại là chết trong âm
thầm, không ai hay biết.
Cũng nhiều người tự động bỏ đi,
vì chán ngán, vì bế tắc. Một trong những người ấy đã gửi tôi một dòng tin nhắn
mà không bao giờ tôi quên được: “Nhưng chúng ta không thể bỏ mặc thế giới này
cho những kẻ mà ta khinh bỉ”. (1)
Vì nhân dân
Năm 2009, trong một bài về
“Chuyện làm báo ở Sài Gòn trước 1975”, tôi đã viết: “… nghề báo thì bao giờ
cũng vậy, là niềm vui, là nỗi buồn, là lòng nhiệt tình của tuổi trẻ và cả những
giọt nước mắt”. Đó thực chất là điều tôi muốn nói về báo chí Việt Nam
Chiều 2/8/2011. Ngày ấy, ở Hà Nội
diễn ra hai sự kiện: phiên xử phúc thẩm TS. Luật Cù Huy Hà Vũ và cuộc họp giao
ban báo chí của Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, với nội dung thông báo kết quả
điều tra vụ “đạp mặt người biểu tình”.
Cảm giác “lạnh người” khi nghe
tin ấy: Bộ Công an tổ chức họp báo ngay tại Thành ủy Hà Nội (giữa trung tâm thủ
đô) để thông báo kết quả điều tra, và trước đó, tin đồn ít nhiều rằng đã có
những cuộc tiếp xúc, điều đình giữa công an và người biểu tình bị đạp mặt – anh
Nguyễn Chí Đức. Chúng tôi đều hiểu rằng, không có lý gì mà công an tự tin đến
thế. Chắc là sẽ có một diễn biến gì đó…
3 giờ chiều, từ ngoài đường, tôi
gọi điện cho bạn (vừa ở cuộc họp báo ra):
- Tình hình sao rồi mày?
- Xong rồi. Họ bảo tay Đức chống
đối, ngồi bệt xuống đất, nên công an phải khiêng lên xe đưa về đồn. Ông Đức
cũng bảo không bị ai đánh, viết tường trình nói rõ thế rồi.
- Còn cái clip kia?
- Không xác định được có phải là
giả không.
- Thế bây giờ mày định…?
- Thì về viết bài, có thế nào
viết như thế chứ còn định gì. So what? (thế thì sao)
- So what cái cục cứt!
– chưa bao giờ tôi thô lỗ như thế trên điện thoại di động. – Mày định thế nào?
Mày muốn cứ thế mà tương vào bài à? Mày không hỏi Chí Đức lấy một câu à?
- Mày muốn gì? Có giỏi thì mày
viết đi, viết xem có đăng được không?
Hai người chửi nhau một trận nảy
lửa trên điện thoại.
- Đừng có vô lý thế. Mày phải
hiểu là không thể khác được. Trong trường hợp này tao chỉ có thể làm hết sức
mình là phản ánh lại đúng sự việc qua lời của công an, và sẽ ghi rõ là “theo
kết luận điều tra”. Thông tin được chừng nào tới người đọc tốt chừng ấy. Mày
viết theo kiểu đa chiều, lấy ý kiến Chí Đức, xem có đăng được không? Sao cáu
kỉnh vô lý thế? Có phải lỗi của tao không?
Đến lượt tôi ngồi bệt xuống đất,
tay run bắn lên vì giận. Phải, chính tôi mới là kẻ vô lý. Tại sao tôi lại gầm
lên trên điện thoại, lại văng tục với bạn tôi – nhà báo mà tôi nể phục, quý
trọng, nhà báo mà tôi vẫn thường yêu mến bảo: “Như John Lennon và Paul McCartney,
hai ta song kiếm hợp bích”. Tại sao tôi lại nói bạn như thế, trong khi cả hai
đều hiểu ai là những kẻ phải chịu trách nhiệm về tất cả chuyện này.
Bất cứ người làm báo chuyên
nghiệp nào cũng hiểu quá rõ rằng, “trung thực, khách quan, công bằng” là các nguyên
tắc đạo đức hàng đầu; và nếu ở một nền truyền thông đa chiều như phương Tây,
thì sau khi dự một cuộc họp báo của cơ quan công an như thế, việc tiếp theo
phóng viên phải làm là phỏng vấn “phía bên kia”, tức là nạn nhân Nguyễn Chí
Đức, để xem anh có ý kiến như thế nào, có thực anh đã viết tường trình khẳng
định mình không bị đạp mặt hay không.
Nhưng báo chí nước mình nó khác,
khác ghê lắm. Mà chẳng riêng báo chí, nói chung là cái nước mình nó khác.
Video clip ghi lại hình ảnh vụ đạp mặt không được thừa nhận một cách thản
nhiên. Cuộc họp báo của cơ quan công an, tổ chức tại Thành ủy Hà Nội, không có
mặt Nguyễn Chí Đức, cũng không mời bất cứ một ai trong số những người đã ký
kiến nghị đề nghị xử lý nghiêm vụ đạp mặt công dân. Kết luận chỉ hàm ý đơn giản
là Nguyễn Chí Đức ăn vạ. Hỡi ôi, cả một hệ thống xông vào vùi dập một công dân!
Và chúng tôi đã chẳng thể làm gì để bảo vệ công dân ấy.
Nhưng bạn tôi nói đúng. Chúng tôi
không làm khác được. Trong một nền báo chí được định hướng chặt chẽ, sát sao.
Trong một nền truyền thông nơi “quyền bình luận” của nhà báo bị triệt tiêu sạch
sẽ – đừng hỏi vì sao báo chí (lề phải) Việt Nam bao năm qua không có nổi một
cây viết bình luận cho ra hồn; phóng viên, nhà báo đâu có cái quyền ấy; nó là
quyền của lực lượng “chống âm mưu diễn biến hòa bình” kia. Trong một nền truyền
thông nơi báo chí bị coi như công cụ, nhà báo không khác gì con chó, khi nào
bảo sủa thì sủa, bảo im thì im. Thì người làm báo phải lựa chọn. Hoặc là im
lặng để cố gắng đưa được thông tin tới bạn đọc chừng nào tốt chừng ấy. Hoặc ra
đi.
Và trong cuộc chiến lặng thầm đưa
thông tin tới bạn đọc, nhiều nhà báo chỉ còn biết gạt nước mắt, thở dài mỗi khi
bị hiểu nhầm, bị nghe chửi (oan) là “lưỡi gỗ”, “chó lợn”, “ngu xuẩn”… Đôi khi,
họ làm tôi nhớ đến một câu hát buồn:
“Many times I’ve been alone,
and many times I’ve cried.
Many ways you’ve never known,
but many ways I’ve tried…” (2)
Ngước mắt nhìn trời…
Năm 2011 khép lại bằng một vài sự
kiện, trong đó có chuyến về nước của GS. Trịnh Xuân Thuận, nhà vật lý thiên văn
người Mỹ gốc Việt. Một trong những nhà báo thầm lặng mà tôi cũng rất yêu mến,
khi tôi hỏi “có theo sự kiện này không”, đã trả lời: “Khi thất vọng với mặt đất
thì là lúc nên nhìn lên trời”.
Dẫu là một câu nói đùa, nhưng nó
đúng. Nhìn lên trời cũng là một cách để bớt ức chế với mặt đất. Nếu không ngước
mắt nhìn trời, họ – những nhà báo vẫn cố gắng bám trụ với nghề, chấp nhận cay
đắng, chấp nhận sự định hướng của một lực lượng mà năng lực truyền thông hẳn
nhiên là thua xa họ – sẽ không chịu nổi bao nhiêu bụi bặm, rác rưởi.
Thôi thì chúng ta có thể hy vọng
rằng, mọi việc được làm trên thế giới này đã được tiến hành bằng hy vọng.
Ghi chú:
1. Tiểu thuyết “Suối nguồn” (The
Fountainhead, 1943) của Ayn Rand.
2. Ca khúc “Con đường dài và khúc
khuỷu” (The Long and Winding Road, 1970) của “The Beatles”.
3. “Everything that is done in
the world is done by hope” (Martin Luther).
