GS.TS. LƯU VĂN SÙNG – Học viện
Chính trị – Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh
Lịch sử phát triển các mô hình
kinh tế cho thấy, nhân loại đã trải qua hai lần thất bại: Thất bại của thị
trường tự do tư bản thiếu sự quản lý, điều tiết của nhà nước vào thế kỷ XVIII –
XIX; và thất bại của nhà nước phi thị trường (mô hình Xô-viết trong thế kỷ XX).
Để khắc phục hai sự thất bại ấy đã ra đời ba loại hình kinh tế thị trường: Kinh
tế thị trường tự do (ở Tây Âu và Bắc Mỹ); kinh tế thị trường xã hội (Đức
và các nước Bắc Âu); kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa (Trung Quốc) và định
hướng xã hội chủ nghĩa (Việt Nam).
Sự lựa chọn mô hình phát triển
không chỉ do yêu cầu khách quan của kinh tế, mà còn bị quy định bởi chế độ
chính trị – xã hội và những điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia dân tộc. Phân
tích tính tất yếu khách quan của sự phát triển kinh tế thị trường và các loại
hình kinh tế thị trường đặt trong điều kiện lịch sử nước ta cho thấy, việc lựa
chọn mô hình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là phù
hợp với điều kiện hiện nay.
Tính tất yếu khách quan của sự
phát triển kinh tế thị trường
Trước đây, thường có quan niệm
rằng kinh tế thị trường là riêng có của chủ nghĩa tư bản. Nhưng theo quan điểm
của C.Mác, sự phát triển xã hội như là một quá trình lịch sử tự nhiên, con
người không thể dùng sắc luật để bỏ qua một giai đoạn phát triển của xã hội,
kinh tế thị trường là một giai đoạn tất yếu của lịch sử mà nền kinh tế nào cũng
phải trải qua; phải phát triển đầy đủ nền kinh tế thị trường thì mới đạt tới
nấc thang cao hơn trên con đường tiến hóa. Nấc thang cao hơn đó là nền kinh tế
cộng sản chủ nghĩa, mà giai đoạn đầu là nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Như vậy,
nền kinh tế thị trường được C.Mác xác định là một nấc thang tất yếu, phổ biến
trên con đường phát triển của tất cả các quốc gia dân tộc. Kinh tế thị trường
được thừa nhận là thành tựu chung của văn minh nhân loại, không phải là cái
riêng có của chủ nghĩa tư bản, mặc dù nó ra đời gắn với chủ nghĩa tư bản và
được phát triển đầy đủ dưới chủ nghĩa tư bản. Tính phổ biến của kinh tế
thị trường thể hiện ở cấu trúc khung chung cho mọi nền kinh tế thị trường.
Những yếu tố cơ bản quy định kinh tế thị trường, cũng là những yếu tố của cấu
trúc kinh tế thị trường, bao gồm 5 yếu tố sau:
Thứ nhất, chủ thể của kinh tế thị
trường. Nền kinh tế thị trường đòi hỏi sự tồn tại của các chủ thể kinh tế
độc lập dưới nhiều hình thức sở hữu khác nhau. Về nguyên tắc, nền kinh tế thị
trường có cấu trúc đa sở hữu. Trong cấu trúc này, sở hữu tư nhân luôn là thành
tố tất yếu, bắt buộc.
Thứ hai, hệ thống đồng bộ các thị
trường và thể chế tương ứng. Mọi nền kinh tế thị trường đều bao gồm các
loại hình thị trường: thị trường hàng hóa và dịch vụ, thị trường đất đai, thị
trường vốn, thị trường lao động, thị trường khoa học và công nghệ… Để nền kinh
tế thị trường hoạt động có hiệu quả, phải bảo đảm hai yêu cầu: Một là, có
sự hiện diện đầy đủ tất cả các thị trường nói trên. Hai là, các thị trường
phải vận hành đồng bộ và hiệu quả.
Thứ ba, hệ thống giá cả do thị
trường quyết định là yếu tố cốt lõi quy định sự vận hành của các thể chế
thị trường và của cả nền kinh tế. Nền kinh tế thị trường chỉ có thể vận hành
được một khi hệ thống giá cả được quyết định bởi thị trường trên cơ sở giá trị
và quan hệ cung cầu nhằm mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận – động lực chủ yếu thúc
đẩy nỗ lực hoạt động và nâng cao hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp.
Thứ tư, cơ chế vận hành của nền
kinh tế thị trường là cạnh tranh tự do và bình đẳng.Về bản chất, cơ chế cạnh
tranh thị trường là cơ chế tự điều chỉnh. Do vậy, nó còn được gọi là “bàn tay
vô hình”. Cơ chế này giúp nền kinh tế tạo lập sự cân bằng khi cân đối cũ bị phá
vỡ và thiết lập sự cân đối mới. Thị trường và cạnh tranh cũng là cơ chế chủ yếu
phân bổ các nguồn lực phát triển của doanh nghiệp và nền kinh tế.
Thứ năm, vai trò của nhà nước. Thị
trường có những khuyết tật và cơ chế thị trường có thể bị thất bại trong việc
giải quyết những vấn đề phát triển, như khủng hoảng, đói nghèo, công bằng xã
hội, môi trường… Cơ chế cạnh tranh tự do càng hoạt động mạnh, những khuyết tật
này càng lộ rõ. Để khắc phục chúng và tránh mắc phải thất bại của thị trường,
nhà nước phải tham gia quản lý, điều tiết sự vận hành của nền kinh tế. Nhà nước
tham gia các quá trình kinh tế thị trường vừa với tư cách là bộ máy quản
lý xã hội, vừa là một yếu tố nội tại của cơ chế vận hành nền kinh tế. Với tư
cách đó, trong nền kinh tế thị trường hiện đại, nhà nước thực hiện ba chức
năng cơ bản: (1) Định hướng, tạo môi trường, hỗ trợ, kiểm soát và điều tiết sự
phát triển; (2) Phân phối và tái phân phối nguồn lực phát triển và thu nhập
quốc dân; (3) Giải quyết các vấn đề xã hội, bảo vệ môi trường và bảo đảm phát
triển bền vững.
Để thực hiện ba chức năng đó, nhà
nước phải giải quyết bốn nhiệm vụ chủ yếu: (1) Cung cấp khung khổ pháp lý
rõ ràng, nghiêm minh, có hiệu lực và phù hợp với đòi hỏi của cơ chế thị trường;
(2) Kiến tạo và bảo đảm môi trường vĩ mô ổn định, có tính khuyến khích
kinh doanh; (3) Cung cấp kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội (bao gồm hạ tầng
“cứng” như giao thông vận tải, điện, nước v.v.. và hạ tầng “mềm” như dịch vụ
thông tin, bưu chính – viễn thông; dịch vụ tài chính v.v..) cũng như các dịch
vụ hàng hóa công cộng khác (chăm sóc sức khỏe, giáo dục – đào tạo, bảo vệ môi
trường v.v..); (4) Hỗ trợ cho nhóm người nghèo có các điều kiện tối thiểu để
tham gia thị trường một cách bình đẳng.
Năm yếu tố trên là những yếu tố
cấu thành cơ bản của khung thể chế chung của mọi nền kinh tế thị trường. Chúng
tạo thành một tổng thể quy định lẫn nhau. Thiếu bất cứ yếu tố nào trong số đó
đều không thể có nền kinh tế thị trường bình thường, vận hành hiệu quả. Tuy
nhiên, dù đây là 5 yếu tố cấu thành bắt buộc, song trong mỗi nền kinh tế thị
trường, tùy theo chế độ chính trị – xã hội và các điều kiện phát triển cụ thể
của mỗi quốc gia mà vai trò, vị trí và chức năng của từng yếu tố không hoàn
toàn giống nhau. Điều này tạo nên tính đặc thù của các mô hình kinh tế thị
trường và nền kinh tế thị trường ở mỗi quốc gia.
Các loại hình kinh tế thị trường
và sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
Thực tế cho thấy kinh tế thị
trường không phát triển theo mô hình đơn nhất, nó được thực hiện dưới nhiều mô
hình khác nhau. Cơ bản có ba loại:
Mô hình kinh tế thị trường tự do
Kinh tế thị trường trong khuôn
khổ chủ nghĩa tư bản chủ yếu phát triển theo mô hình tự do, được thực hiện ở
hầu hết các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa hàng đầu ở Tây Âu và Bắc Mỹ. Mô hình
này đề cao vai trò của chủ sở hữu tư nhân, của tự do cá nhân và cạnh tranh tự
do. Trong mô hình kinh tế thị trường tự do, sự can thiệp, điều tiết của nhà
nước vào các quá trình kinh tế được hạn chế ở mức thấp. Quá trình phát triển
kinh tế chủ yếu do khu vực tư nhân đảm nhiệm dưới sự điều tiết của “bàn tay vô
hình” (tức cơ chế cạnh tranh tự do). Chức năng chính của nhà nước là bảo vệ chế
độ tư hữu tư nhân và các quyền tự do cá nhân, bảo đảm ổn định vĩ mô, tạo điều kiện
để kinh tế tư nhân và cơ chế thị trường tự do vận hành thuận lợi nhất. Sự tham
gia của nhà nước vào quá trình phân phối lại, vào hệ thống phúc lợi xã hội nhằm
giảm thiểu tình trạng bất bình đẳng, tạo lập công bằng xã hội, ngăn chặn và xử
lý các thất bại của thị trường tuy được coi trọng, nhưng không nhiều như ở các
mô hình khác. Ở mô hình này, vai trò động lực phát triển của lợi ích tư nhân,
cá nhân (lợi nhuận) được đề cao tối đa, còn vai trò “người cầm lái” của nhà
nước (bàn tay hữu hình) lại tương đối bị xem nhẹ.
Mô hình này được xây dựng trên cơ
sở lý thuyết tự do tư sản. Theo trường phái này, sở hữu tư nhân về tư liệu sản
xuất chính là tự do của từng người về những cái mà người ấy có. Tự do cạnh
tranh và thị trường tự do sẽ tạo ra sự hài hòa trong xã hội và cực đại hóa
thịnh vượng xã hội. Trên cơ sở đó hình thành nền chính trị tự do: Thiết lập và
thực thi quyền lực nhà nước nhưng không vi phạm, hạn chế tự do cá nhân, mà phải
bảo đảm tự do cá nhân; các chính đảng tự do cạnh tranh qua bầu cử để giành quyền
lực nhà nước, thiết lập thể chế đa nguyên chính trị; các nhóm lợi ích chính trị
là những tập đoàn áp lực tác động vào chính sách và hoạt động của nhà
nước nhằm bảo đảm lợi ích của mình.
Nền kinh tế tự do là một động lực
thúc đẩy xã hội phát triển. Nhưng tự do cạnh tranh “cá lớn nuốt cá bé”, chỉ
mang lại tự do cho người giầu có sở hữu, còn người nghèo không có sở hữu thì
không có tự do, có chăng chỉ là tự do bán sức lao động. Bất bình đẳng, bất công
xã hội dẫn đến tình trạng “kẻ ăn không hết, người lần không ra”. Xung đột giai
cấp, dân tộc gay gắt, quyết liệt. Còn nền chính trị tự do tưởng như bảo đảm tự
do, dân chủ, công bằng cho mọi người, nhưng trong thực tế, các nhà tư bản lớn
nắm giữ quyền lực chính trị. Bầu cử tự do, nhưng thắng cử thuộc về các đảng lớn
đại diện cho lợi ích của các tập đoàn tư bản mạnh, tuyệt đại bộ phận các nghị
sĩ là giới thượng lưu tư sản. Hội các chủ doanh nghiệp lớn và hội các quan chức
là những nhóm lợi ích chính trị hỗ trợ, tạo điều kiện cho hoạt động của quốc
hội và chính phủ; hai cơ quan này lại liên kết với nhau để ban hành các chính
sách phục vụ cho các nhóm lợi ích; hình thành tam giác quyền lực – quyền lực
nhà nước bên trong nhà nước. Nền kinh tế tự do và chính trị tự do không giải
quyết được bất công và xung đột xã hội. Khủng hoảng tài chính phát sinh từ
trung tâm tài chính phố Uôn của Mỹ và lan ra toàn cầu; các nước có nền kinh tế
tự do thường là chủ công trong những cuộc chiến tranh khống chế nguồn nguyên
liệu, bao vây cấm vận các nước khác trên trường quốc tế. Tính chất dã man của
chủ nghĩa tư bản vẫn hiện hữu, tuy biểu hiện dưới hình thức mới dưới nhãn hiệu
“dân chủ”, “nhân quyền”… Mô hình tự do đã lỗi thời, không thể là tương lai của
nhân loại.
Mô hình kinh tế thị trường xã hội
Mô hình này được thực hiện thành
công ở Cộng hòa Liên bang Đức và các nước Bắc Âu, điển hình là ở Thụy Điển. Về
nguyên tắc, mô hình kinh tế thị trường xã hội thừa nhận các yếu tố cơ bản phổ
biến của kinh tế thị trường, như cấu trúc đa sở hữu với sở hữu tư nhân làm nòng
cốt, hệ thống các thể chế thị trường, cơ chế cạnh tranh tự do và vai trò của
nhà nước trong nền kinh tế. Tuy nhiên, so với mô hình kinh tế thị trường tự do
mô hình này có hai đặc trưng nổi bật:
- Coi các mục tiêu xã hội và phát
triển con người (công bằng xã hội, phúc lợi cho người nghèo và người lao động,
quyền tự do phát triển của mọi người dân…) cũng là mục tiêu của quá trình phát
triển kinh tế thị trường.
- Nhà nước dẫn dắt nền kinh tế
thị trường phát triển không chỉ nhằm mục tiêu tăng trưởng và hiệu quả kinh tế
mà còn cả mục tiêu phát triển và hiệu quả xã hội.
Với những đặc trưng trên đây, tuy
mô hình kinh tế thị trường xã hội là một biến thể của kinh tế thị trường tư bản
chủ nghĩa, song nó phản ánh một xu hướng tất yếu của sự phát triển. Đó là đến
một trình độ phát triển nhất định, trong những điều kiện cụ thể, tự kinh tế thị
trường không thể giải quyết hiệu quả tất cả các vấn đề phát triển, nhất là các
mục tiêu phát triển xã hội và con người. Để đạt được điều đó, trong cơ chế vận
hành của nền kinh tế thị trường, cần có thêm “bánh lái” để định hướng thúc đẩy
quá trình phát triển đi đúng quỹ đạo nhằm phục vụ tốt nhất không chỉ tăng
trưởng và hiệu quả kinh tế mà cả nhiệm vụ phát triển xã hội và con người. Như
vậy, để đạt hiệu quả cao nhất quá trình phát triển kinh tế thị trường, cần hướng
tới mục tiêu xã hội và phát triển con người. Phương thức để đạt mục tiêu đó
không phải là phủ nhận thị trường, xóa bỏ cơ chế thị trường mà là đặt nhà nước
vào vị thế tham gia điều tiết và định hướng sự phát triển kinh tế thị trường
với tư cách là một yếu tố cấu thành bên trong của cơ chế thị trường hiện đại.
Mô hình thị trường xã hội còn chịu tác động của trào lưu tư tưởng xã hội dân
chủ. Khác với chủ nghĩa tự do định hướng hiệu quả – khơi dậy động cơ vụ lợi của
con người để cực đại hóa thịnh vượng xã hội, trào lưu xã hội dân chủ xuất phát
từ định hướng giá trị – mọi người sống trong xã hội phải được bảo đảm cuộc sống
phù hợp với nhân phẩm; tự do, bình đẳng là giá trị xuất phát và hướng tới mục
tiêu dân chủ. Để đạt giá trị ấy cần thực hiện nền kinh tế hỗn hợp, đa sở hữu,
trong đó kinh tế tư nhân là nòng cốt; nền chính trị đa nguyên; nhà nước phúc
lợi xã hội; bằng hệ thống bảo hiểm hoàn chỉnh, những chính sách công bằng tự do
đã bảo đảm an sinh xã hội, phúc lợi xã hội cho mọi người. Có thể nói thị trường
xã hội, dưới tác động của nhà nước phúc lợi, tuy vẫn là kinh tế tư bản,
nhưng so với Tây Âu và Bắc Mỹ, đời sống xã hội ở các nước Bắc Âu dân chủ và
công bằng hơn, nhân đạo và đồng thuận hơn. Đó là một bước tiến của nền kinh tế
thị trường và văn minh chính trị. Nhưng trong phạm vi chủ nghĩa tư bản, kinh tế
tư nhân còn là nòng cốt thì không thể thực hiện được những chính sách thực sự
vì xã hội, vì con người, tác dụng của nhà nước phúc lợi cũng có giới hạn.
Mô hình kinh tế thị trường xã hội
chủ nghĩa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Loại mô hình kinh tế thị trường
này đang được thực thi ở Trung Quốc (kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa) và ở
Việt Nam Nam
Song, kinh tế nhà nước ở nước ta
hiện nay còn nhiều hạn chế, khuyết tật, chức năng chủ sở hữu chưa được xác định
rõ ràng, thể chế và cơ chế vận hành còn nhiều bất cập tạo môi trường cho tham
nhũng, lãng phí, nhất là khi bộ phận thoái hóa biến chất nắm kinh tế cấu kết
với bộ phận thoái hóa biến chất nắm quyền lực chính trị tìm cách chiếm đoạt của
cải sẽ gây nên tổn thất rất lớn tài sản nhà nước. Mặt khác, nước ta còn ở giai
đoạn đầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, mới bước sang nền kinh tế thị
trường, vừa thoát khỏi nhóm nước có thu nhập thấp và bước vào nhóm nước
phát triển có mức thu nhập trung bình, để có thể phát triển nhanh, phải
biết khơi dậy các động lực của nền kinh tế, đặc biệt là kinh tế tư nhân. Kinh
tế tư nhân nếu phát triển đúng định hướng sẽ là một trong những động lực quan
trọng của nền kinh tế, vì kinh tế tư nhân có chủ cụ thể với mục tiêu tối đa hóa
lợi nhuận sẽ kích thích, phát huy sức sáng tạo của chủ doanh nghiệp, kích thích
đổi mới kỹ thuật – công nghệ, tối ưu hóa sản xuất, tiết kiệm chi phí, tăng năng
suất, giảm giá thành. Phát triển kinh tế tư nhân không chỉ tăng của cải xã hội,
giải quyết công ăn việc làm, mà còn tăng cường sức cạnh tranh, tăng hiệu quả
của nền kinh tế, góp phần khắc phục những yếu tố bất cập của nền kinh tế nước
ta hiện nay. Đồng thời, cần coi trọng phát triển loại hình kinh tế sở hữu hỗn
hợp, các doanh nghiệp cổ phần đa sở hữu để khơi dậy mọi động lực của nền kinh
tế. Mỗi thành phần kinh tế, mỗi hình thức sở hữu, mỗi loại hình doanh nghiệp
đều có những thế mạnh và những khuyết tật, vấn đề là biết kết hợp những ưu thế
của chúng để hỗ trợ cho nhau tạo nên sức mạnh tổng hợp trong quá trình vận hành
của nền kinh tế thị trường; vừa tạo lập đồng bộ các yếu tố thị trường, các loại
hình thị trường, vừa tạo ra nhân tố bảo đảm sự vận động của nền kinh tế theo
mục tiêu xã hội chủ nghĩa. Đó chính là hoàn thiện thể chế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Để nền kinh tế thị trường vận động theo
mục tiêu xã hội chủ nghĩa, cần xác lập và hoàn thiện các nhân tố của kiến trúc
thượng tầng chính trị bảo đảm định hướng cho sự phát triển kinh tế:
- Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Nhà nước
giữ vai trò quản lý điều tiết vĩ mô nền kinh tế để nền kinh tế hoạt động có
hiệu quả vì lợi ích của nhân dân.
- Củng cố và hoàn thiện vai trò
lãnh đạo của Đảng Cộng sản để bảo đảm kiên định thực hiện mục tiêu xã hội chủ
nghĩa, bảo đảm tính chất xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường.
Xây dựng nền kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa chính là thực hiện chủ nghĩa nhân đạo trong kinh tế
thị trường, đó là xu hướng tiến bộ của kinh tế thị trường và là mô hình phát
triển ở nước ta hiện nay./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét