Dành thời gian đọc, sau đó phân
tích các lỗi ngụy biện ở một bài viết như bài “Kính
thưa ‘quý cô cái gì cũng muốn’” của tác giả Hoàng Thắng trên Petro Times (http://www.baomoi.com/
Home/ AmNhac/ www.petrotimes.vn / Kinh-thua-quy-co-cai-
gi-cung-muon/8162668.epi) là một việc có lẽ chỉ nên làm trong lúc rảnh quá.
Tuy nhiên, xét thấy sự ngụy biện đang lan tràn trong tất cả các cuộc tranh luận
trên mạng, trên không gian báo chí, không loại trừ cả không gian học thuật, nên
tôi nghĩ việc chỉ ra các lỗi ngụy biện sơ đẳng trong bài viết này cũng là điều
cần thiết. Bên cạnh các lỗi ngụy biện là một số sai sót về kỹ thuật viết báo,
tôi cũng sẽ cố gắng chỉ ra một phần.
Xin lưu ý: Đây là bài viết phân
tích về ngụy biện và báo chí, không nhận xét và không phán xét tác giả Hoàng
Thắng.
* * *
1.
Trích: “Trong bài trả lời phỏng
vấn của mình, ca sỹ Mỹ Linh cho rằng: Thuế chồng lên thuế, phí chồng lên phí,
chất lượng công trình giao thông chưa tương xứng với những khoản tiền mà dân
phải đóng… và cuối cùng là kết luận một câu xanh rờn “Đề xuất giải pháp đó,
theo tôi, chứng tỏ anh Đinh La Thăng quá kém cỏi!”
Chỉ chờ có thế, các trang mạng
đua nhau đăng lại bài phỏng vấn ca sỹ này với tiêu đề “Bắt dân đóng phí, anh
Đinh La Thăng quá kém cỏi!” Đã không ít người tung hô cho bài phỏng vấn này của
Mỹ Linh, đơn giản vì đó là lời nói của một người nổi tiếng. Tuy nhiên, để nói
về hàm lượng kiến thức hay tư duy trong câu nói thì cũng chưa được nhiều cho
lắm”.
Về khía cạnh nghiệp vụ báo chí,
để đảm bảo tính khách quan, nhà báo không được sử dụng tính từ, phó từ, nhất là
các tính từ và phó từ mang tính phán xét, nặng hơn nữa là có hàm ý miệt thị.
Các động từ, nếu không đảm bảo trung tính, cũng không được dùng. Trong đoạn
viết trên đây, tác giả Hoàng Thắng, ngược lại, đã sử dụng ít nhất ba từ không
khách quan: “xanh rờn”, “đua nhau”, “tung hô”.
Suy luận “đơn giản vì đó là lời
nói của một người nổi tiếng” là quá đơn giản. Người ta “tung hô” (nếu có) ý
kiến của ca sĩ Mỹ Linh có thể còn vì nhiều nguyên nhân khác, như: cô ấy đẹp, cô
ấy là dân thường (giống người ta) chứ không phải lãnh đạo, cô ấy là phụ nữ, cô
ấy đã nói đúng điều người ta thích, v.v.
2.
Trích: “Mặc dù phát biểu văng
mạng rằng “thuế chồng thuế, phí chồng phí” nhưng xin cam đoan là nữ ca sỹ sẽ
chẳng thể nào chỉ ra nổi “phí chồng phí” ở đâu. Bởi đơn giản: Việc phân định có
hay không chuyện “phí chồng phí” đang được các nhà hoạch định chính sách, các
chuyên gia kinh tế tranh luận quyết liệt và chưa có hồi kết. Những phát ngôn
của “người đẹp hát” cũng chỉ có thể là… nghe người ta nói thế thì biết thế thôi.
Còn kết luận phê phán kiến thức
của Bộ trưởng Bộ GTVT “Bắt dân đóng phí chứng tỏ anh Đinh La Thăng kém cỏi” thì
có lẽ là nên miễn bàn vì đơn giản: Tiến sỹ Đinh La Thăng cũng sẽ không bao giờ
tranh cãi với ca sỹ Mỹ Linh về âm nhạc”.
Tác giả sử dụng các từ và lối
diễn đạt sau đây: “văng mạng”, “phát ngôn của ‘người đẹp hát’”, “nghe người ta
nói thế thì biết thế thôi”, “miễn bàn”… Về khía cạnh báo chí, lỗi lặp lại như ở
trên: chủ quan, cảm tính, hàm ý miệt thị cá nhân. Có dấu hiệu của ngụy biện
“tấn công cá nhân” với cách gọi Mỹ Linh là “người đẹp hát” trong ngoặc kép.
Với cách diễn đạt “miễn bàn về…”,
tác giả phạm lỗi ngụy biện “Appeal to Ridicule”, tạm dịch là “Lố bịch hóa”,
nghĩa là (chưa gì đã) chế nhạo ý kiến của người nói thay vì chỉ ra lỗi của
người đó. Ví dụ (trích tài liệu của TS. Michael C. Labossiere, dự án Nizkor,
1995):
- Chắc chắn là đối thủ xứng đáng
của tôi tuyên bố là chúng ta nên giảm bớt học phí rồi, nhưng điều này thật nực
cười.
- Ủng hộ ERA à? Tất nhiên rồi,
khi nào phụ nữ trả tiền đồ uống đã! Haha!
3.
Trích: “Cô ca sỹ còn đưa ra bằng
chứng khá ngô nghê là “Ai bảo bắt cái ô tô oằn mình chịu đủ thứ thuế, thứ phí…
là sẽ giúp giảm thiểu được tai nạn giao thông, khi mà đi xe máy ở Việt Nam mới
là dễ bị tai nạn nhất! Chỉ mới cách đây hơn hai tuần thôi, vào đúng ngày 8/3,
chị bạn tôi vừa mất một câu con trai 10 tuổi cũng vì hai bố con chở nhau đi xe
máy, bị người ta quệt phải. Còn trước đó đi ôtô thì không sao, nhưng ô tô đã phải
bán vì bố mẹ cháu không chịu nổi cơn tăng giá, phí.”
Lấy ví dụ thế thì chả hóa ra chỉ
có đi ôtô như Mỹ Linh mới an toàn còn những người đi xe máy đều nguy hiểm cả.
Chẳng lẽ an toàn giao thông chỉ là thứ người giàu người riêng hưởng?”.
Tương tự trên, tác giả dùng từ
“ngô nghê” là vi phạm nguyên tắc báo chí, vì vừa chủ quan, vừa cảm tính, vừa
miệt thị cá nhân.
Ở đây, nếu muốn phản bác Mỹ Linh,
tác giả hoàn toàn có thể chỉ ra lỗi ngụy biện trong ý kiến của ca sĩ Mỹ Linh.
Tuy nhiên, thay vì thế, tác giả đã đánh phủ đầu bằng miệt thị, chế nhạo, và vẫn
không có cơ sở khoa học nào. Ý kiến của tác giả, do không được chứng minh, cho
nên cũng không có lý hơn Mỹ Linh là bao nhiêu.
“Lấy ví dụ thế thì chả hóa ra chỉ
có đi ôtô như Mỹ Linh mới an toàn còn những người đi xe máy đều nguy hiểm cả”. Thật
ra thì, căn cứ vào lời được trích dẫn trên báo, thì ca sĩ Mỹ Linh không nói
rằng CHỈ có đi ô-tô thì mới an toàn. Tác giả phạm hoặc là lỗi quy chụp, hoặc là
lỗi trích dẫn. Một khi đã phạm lỗi quy chụp hoặc lỗi trích dẫn rồi thì các lập
luận tiếp sau đó của người phạm lỗi không còn ý nghĩa nữa.
Tuy nhiên, ở đây cứ giả sử rằng
chúng ta chấp nhận lỗi này của tác giả, giả sử rằng Mỹ Linh có ý cho rằng đi
ô-tô an toàn hơn đi xe máy, thì Mỹ Linh vẫn đúng thay vì tác giả. Theo thống
kê, tính trên 1 mile (dặm, tương đương 1,6 km), đi xe máy có nguy cơ gặp tai
nạn cao hơn từ 30 đến 40 lần so với đi ô-tô. Còn khi tai nạn xảy ra, người đi
xe máy có xác suất bị thương cao gấp 3 lần người đi ô-tô, và xác suất tử vong
cao gấp 15 lần. Đây là các thống kê của US National Traffic Safety Board.
“Chả hóa ra chỉ có đi ô-tô như Mỹ
Linh mới an toàn”. Đưa cụm từ “như Mỹ Linh” vào, tác giả đã phạm lỗi ngụy biện
“Appeal to Spite”, tạm dịch là “gây thù chuốc oán”. Đây là ngụy biện theo đó,
thay vì đưa bằng chứng cho thấy một người nào đó (Mỹ Linh) nói như vậy là sai,
thì lại tìm cách làm cho người đó bị số đông ghét bỏ.
Tương tự, “Chẳng lẽ an toàn giao
thông chỉ là thứ người giàu người riêng hưởng?”, cũng là lỗi ngụy biện “gây thù
chuốc oán”.
4.
Trích: “Hàm lượng “chất xám”
trong phát biểu của ca sỹ Mỹ Linh có lẽ cũng chỉ nên bàn đến thế. Cái cần bàn
của chúng ta ở đây là thái độ xây dựng, cách phát ngôn của những “con người
công chúng” với công việc chung, với lợi ích chung của cả xã hội.
Trong khi cả hệ thống chính trị,
cả xã hội đang sôi sục để cùng chung lưng đấu cật tìm ra biện pháp tháo gỡ
vướng mắc, giải bài toán ách tắc giao thông thì “người của công chúng” lại đăng
đàn và phát ngôn một cách vô trách nhiệm như thế”.
“Hàm lượng “chất xám” trong phát
biểu của ca sỹ Mỹ Linh có lẽ cũng chỉ nên bàn đến thế”: chủ quan, cảm tính,
miệt thị, xúc phạm cá nhân.
“Trong khi cả hệ thống chính trị,
cả xã hội đang sôi sục để cùng chung lưng đấu cật tìm ra biện pháp tháo gỡ
vướng mắc, giải bài toán ách tắc giao thông thì “người của công chúng” lại đăng
đàn và phát ngôn một cách vô trách nhiệm như thế”. Tác giả phạm các lỗi ngụy
biện sau đây:
- gây thù chuốc oán (Appeal to
Ridicule), đã phân tích ở trên
- có dấu hiệu của ngụy biện “viện
đến tình cảm của số đông” (Appeal to Emotion): “trong khi cả hệ thống chính
trị, cả xã hội đang sôi sục…”. Sở dĩ mới là “có dấu hiệu”, vì ngụy biện này của
tác giả, ngay cả khi được sử dụng, vẫn không có hiệu quả. Trong khi cả hệ thống
chính trị, cả xã hội đang sôi sục để cùng chung lưng đấu cật tìm ra biện pháp…
thì Mỹ Linh cũng vậy, cô ấy cũng đang góp một tiếng nói trong cái hệ thống chính
trị và cái xã hội đó, cho dù nó có vô trách nhiệm (như tác giả đã miệt thị một
cách ngụy biện, thiếu căn cứ) hay không.
- đe dọa (Appeal to Fear): Đây là
kiểu ngụy biện trong đó thay vì lập luận, đưa ra bằng chứng cho thấy Mỹ Linh
sai thì lại có hàm ý đe dọa: Tất cả mọi người đều đang như thế này mà cô lại
như thế kia à?
- “sức ép về bằng chứng” (Burden
of Proof): Ví dụ của ngụy biện này như sau: “Theo tôi, chắc chắn là có ma. Vì
sao à? Thì anh thử chứng minh xem? Đấy, anh không chứng minh được là không có
ma. Như vậy tức là có ma”.
Ở đây, tác giả cũng đẩy sức ép về
bằng chứng sang cho ca sĩ Mỹ Linh: Cô có biện pháp tháo gỡ vướng mắc, giải bài
toán ách tắc giao thông không mà cô dám lên tiếng?
5.
Trích: “Ngay sau khi cô ca sỹ này
đăng đàn vài ngày, tại cuộc họp của Thành ủy Hà Nội bàn về vấn đề chống ùn tắc,
Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị tâm sự “Gia đình tôi đã hạn chế đi xe cá
nhân để giảm ùn tắc”. Sự gương mẫu của Bí thư Phạm Quang Nghị hẳn sẽ là một tấm
gương lớn cho nhiều người noi theo.
Ông cho rằng: “Nhiều cá nhân khi
bị đụng chạm quyền lợi thì phản ứng gay gắt. Bỏ ra cả tỉ đồng mua xe thì không
công khai rằng tiền từ đâu ra, trong khi đóng vài triệu xây dựng đường thì phản
ứng”.
Lỗi nghiệp vụ báo chí: “Sự gương
mẫu của Bí thư Phạm Quang Nghị hẳn sẽ là một tấm gương lớn cho nhiều người noi
theo” là một cách viết suy diễn, chủ quan, cảm tính (chưa nói đến sự thiếu công
bằng, và dụng ý xu nịnh).
Ngụy biện “Appeal to Authority”,
tạm dịch là “viện dẫn thẩm quyền”: Đây là cách viện dẫn ý kiến của một người
thực ra không phải là nhân vật chính đáng để có thể được trích dẫn. Phía trên
bài, tác giả có ý cho rằng Mỹ Linh, với tư cách ca sĩ, không xứng đáng để nói
về chính sách thu thuế và phí của Bộ trưởng GTVT Đinh La Thăng. (Trong khi thực
ra Mỹ Linh hoàn toàn có thể phát biểu với tư cách một người dân có sở hữu ô-tô,
và sử dụng ô-tô để tham gia giao thông). Vậy ở đây, ông Phạm Quang Nghị – với
các chuyên ngành ông từng học là lịch sử và triết học trường Nguyễn Ái Quốc –
có phải là nhân vật xứng đáng hơn Mỹ Linh để được tác giả viện dẫn, muốn số
đông phải noi theo?
6.
Trích: “Nữ ca sỹ Mỹ Linh: Nhà
rộng 1,3 hecta, hai vợ chồng mỗi người một chiếc xe hơi. Đấy là chưa kể xe của
Mỹ Linh là xe Mitsubishi Grandis có 7 chỗ ngồi. Như vậy là một mình nữ ca sỹ
mỗi khi ra đường đã chiếm diện tích bằng 4 người đi xe máy. Hẳn nữ ca sỹ cũng
muốn đóng phí cho “đỡ ngại” với mọi người!
Tôi cũng xin cược rằng: Ca sỹ Mỹ
Linh với son phấn, váy vóc xúng xính, quần áo thời trang chắc hẳn sẽ hiếm khi
dám rời xế hộp vủa mình để leo lên xe bus, chung tay góp phần giảm ách tắc giao
thông như Bộ trưởng Thăng. Đơn giản thôi, xế hộp có, lên xe bus làm gì, vừa
đông người vừa… hỏng váy!”.
Ngụy biện “gây thù chuốc oán”
được sử dụng triệt để. Bên cạnh đó là ngụy biện “tấn công cá nhân” (Personal
Attack), một loại lỗi ngụy biện kinh khủng bởi vì nó rất… vô học.
7.
“Chuyện Mỹ Linh đăng đàn khen chê
cũng nhắc chúng ta nhớ lại một cái bệnh rất xấu mà truyền thông đang mắc phải:
Khi nhà nước cần lấy ý kiến về một vấn đề gì đó thì không ít người nhảy vào chê
bai một cách thiếu khách quan, không mang tính xây dựng:
Lấy ý kiến về công trình xây dựng
thì hỏi ý kiến… nhà thơ.
Lấy ý kiến về việc bắt buộc đội
mũ bảo hiểm thì hỏi… nhà văn hóa.
Lấy ý kiến về chính sách giao
thông, các kỹ sư còn chưa kịp nói gì thì ca sỹ, nghệ sỹ đã… lên tiếng ầm ầm”.
Nếu bàn ra ngoài văn bản thì có
thể đồng ý với tác giả phần nào, tuy nhiên, xét trên văn bản, đây là những đoạn
viết chủ quan, cảm tính, miệt thị, không bằng chứng.
8.
Trích: “Ai cũng thừa nhận rằng:
bất cứ một cuộc đại phẫu nào cũng phải chịu đau, trong cuộc sống muốn có được
thứ này thì phải hi sinh thứ khác, muốn đạt được cái đại cục thì phải hi sinh
cái tiểu tiết. Còn nếu muốn cái gì cũng được, chắc phải lên… thiên đàng – thông
minh và xinh đẹp như Mỹ Linh, chắc sẽ hiểu điều đó!
Người dân yêu mến Bộ trưởng Đinh
La Thăng vì ông là con người hành động. Không lẽ giờ Bộ trưởng phải “nằm im thở
khẽ”, đừng đụng chạm đến quyền lợi của ai thì mới làm cho nữ ca sỹ hài lòng!”.
Xin nhắc lại một đoạn ở trên: Ở
đây có lỗi nghiệp vụ báo chí: “Người dân yêu mến Bộ trưởng Đinh La Thăng vì ông
là con người hành động” là một cách viết suy diễn, chủ quan, cảm tính (chưa nói
đến sự thiếu công bằng, và dụng ý xu nịnh).
Ngụy biện “gây thù chuốc oán”
được sử dụng triệt để. Bên cạnh đó là ngụy biện “tấn công cá nhân” (Personal
Attack), một loại lỗi ngụy biện kinh khủng bởi vì nó rất… vô học.
Đoan Trang
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét