Đánh giá Marx
Làm thế nào mà
chúng ta có thể phê phán một cách toàn diện những phân tích thiên tài của Marx?
Nhiệm vụ này thật là đáng sợ. Trong suốt thế kỷ qua, giới trí thức đã viết hàng
triệu trang giấy để ngợi ca, lăng mạ và ba hoa, bốc phét về Marx. Một dàn ý đơn
giản để đánh giá Marx là như thế này: (1) Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx bẻ
cong khái niệm lao động thặng dư như thế nào? (2) Những điều tiên đoán về sự
bần cùng hóa, nạn thất nghiệp và sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản có chính xác
không? (3) Ông đóng góp cho kinh tế học hiện đại những gì? (4) Ông đóng góp gì
cho chính trị học hiện đại?
1.Chủ nghĩa duy
vật lịch sử của Marx bẻ cong khái niệm lao động thặng dư như thế nào:Trong tác
phẩm Những người khốn khổ của Victor Hugo, Jean Valjean thường xuyên phải đối
diện với kẻ báo oán: Thanh tra Javert. Và cuộc đời cứ luôn kéo Javert về đối
diện với Valjean. Tính biện chứng văn chương tạo ra một cuộc tranh đấu kịch
tính cho mỗi bên. Nếu không có nhân vật kia, cuộc đời sẽ trở nên quá đơn giản đối
với họ.
Vấn đề trong
chủ nghĩa lịch sử của Marx là ở chỗ nhà biện chứng bậc thầy này lại bỏ qua sự
biện chứng kịch tính nhất: giữa những nguyên nhân ý thức và những nguyên nhân
vật chất. Về cơ bản, Marx miêu tả những yếu tố vật chất là nguyên nhân cho mọi
sự thay đổi. Chúng thiết lập và thay đổi ý thức hay thượng tầng kiến trúc của
xã hội một cách định kỳ. Mặc dù thừa nhận mối quan hệ này nhưng Marx lại luôn
coi thường những tác động của ý thức. Và sai lầm này lan sang hủy hoại lý
thuyết kinh tế của ông.
Khái niệm về
lao động thặng dư là cơ sở cho toàn bộ học thuyết Marx về chủ nghĩa tư bản. Hãy
nhớ lại phép tam đoạn luận đơn giản. Tại sao lao động phải bị bóc lột? Bởi vì
Marx nắm chặt lấy “học thuyết giá trị lao động” để giải thích việc nhà tư bản
thu được lợi nhuận. Theo Marx, “không một nguyên tử” giá trị nào bắt nguồn từ
nhà tư bản.30 Không chút đắn đo, Marx cho rằng cô thợ may Jasmine hay người thợ
rèn đang đập thình thịch vào cái đe mới tạo ra giá trị.
Marx đã quên
mất điều gì? Ông không để ý tới khả năng sáng tạo và tài kinh doanh. Để tạo ra
của cải đòi hỏi phải có những thứ hơn cả nguyên liệu hữu hình. Việc chế tạo ra
các đầu máy video (VCR) không cần những loại vật liệu thô mới hay những phương
thức bóc lột lao động tàn nhẫn hơn. Ngành công nghiệp video đòi hỏi hai điều:
phát minh và bản lĩnh kinh doanh – sẵn sàng chấp nhận rủi ro trong đầu tư. Tại
sao người Nga sống dưới chế độ cộng sản lại phải xin những chiếc quần bò vải
bông chéo do người Mỹ làm ra? Không phải vì Liên Xô thiếu bông hay thiếu công
nhân để sản xuất quần áo chất lượng cao, mà bởi vì họ thiếu năng lực sáng tạo,
động cơ làm việc và kỷ luật. Chính những cái vô hình này phân biệt những công
ty và quốc gia thành công với số còn lại.
Chủ nghĩa duy
vật của Marx không may lại làm ông phớt lờ tất cả các loại vốn, như vốn nhân
lực tức là tri thức, tài khéo léo hay kỹ năng quản lý đều rất quan trọng đối
với lợi nhuận. Làm thế nào mà học thuyết giá trị lao động có thể giải thích
được những giây phút lóe sáng hay sự sáng suốt như ví dụ dưới đây?
Vài năm trước,
khi một người bước qua một khu rừng, một bông gai nhỏ bắt chặt lên chiếc tất
len của anh ta. Tài khoản ngân hàng của anh ta giờ đây đầy ắp tiền. Anh ta phát
minh ra khóa dán Velcro. Liệu tất cả lợi nhuận của anh ta có được là do đánh
cắp của công nhân?
Trong chương
sau, chúng ta sẽ thấy Alfred Marshall tấn công Marx vì đã bỏ qua giá trị của
việc chấp nhận rủi ro và “chờ đợi” đối với xã hội. Bằng cách đầu tư, nhà tư bản
từ bỏ sự thỏa mãn tức thời của việc mua hàng hóa. Những khoản kiếm được nhờ đầu
tư trả cho sự chờ đợi và trì hoãn thỏa mãn của anh ta. Nếu mọi người đều tiêu
thụ tất cả mọi thứ bây giờ, xã hội sẽ chẳng tạo ra được cái gì mới. Do vậy, lợi
nhuận đóng một vai trò cốt yếu và hoàn toàn hợp lý. (Thật tình cờ, cuộc “cách
mạng” của những người theo phái cận biên mà Marshall
Bằng việc thừa
nhận học thuyết giá trị lao động, Marx coi thường quá nhiều yếu tố động và yếu
tố ý thức. Ricardo không mắc phải sai lầm này, bởi vì ông nhìn nhận học thuyết
giá trị lao động chỉ là một công cụ tính toán tiệm cận thôi, chứ không phải là
nguyên nhân quyết định giá trị. Khi Marx cố chứng minh lý thuyết bằng toán học,
ông rơi vào một đống bông gai. Thật ngạc nhiên là ông lại không khám phá ra
khóa dán Velcro hồi thế kỷ XIX.
2.Những điều
tiên đoán về sự bần cùng hóa, nạn thất nghiệp và sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản
có chính xác không? Marx không có ý định đưa ra lời tiên đoán. Ông nhằm
vào sự tiên đoán khoa học, dự báo tiến trình lịch sử dựa trên những khuynh
hướng có thể nhận biết được. Nhưng khi lịch sử đi chệch khỏi những dự báo của
ông, thì những hậu duệ của ông sau khi ông chết đã tạo ra một thứ giả-tôn giáo
từ những công trình của ông. Thật vậy, những “quy luật” của ông tuân theo lịch
sử. Sau khi mô hình hóa những quy luật, những học trò của ông có thể công bố
tính chính xác của những điều tiên đoán. Mặc dù có xuất phát điểm là khoa học
vô thần, chủ nghĩa Marx trong thế kỷ XX lại giống như một cửa sổ kính màu cho
ánh sáng Mặt trời đi qua nó một cách chọn lọc và hiếm khi thừa nhận sai lầm.
Một khi những quy luật trở thành kinh sách tôn giáo, thì những nỗ lực nhằm kiểm
chứng tính khoa học của chủ nghĩa Marx đều thất bại.
Marx sống đủ
lâu để trông thấy một vài người ủng hộ mình tung hô và tán tụng những quy luật
của ông, dựng lên những bục giảng đạo và ban phát bánh thánh. Nhà chủ trương
học thuyết vô chính phủ Proudhon đã cảnh báo Marx đừng có tạo ra một cuốn giáo
lý vấn đáp:
Vì sự nghiệp
của Chúa, sau khi chúng ta bãi bỏ tất cả chủ nghĩa giáo điều suy diễn, chúng ta
hãy chấm dứt tiêm nhiễm một loại giáo điều khác vào đầu dân chúng vì bất kỳ lý
do gì đi nữa… Chúng ta hãy luận chiến với nhau một cách lịch sự và chân thành …
Vì chúng là người đi đầu của phong trào, chúng ta hãy đừng biến mình trở thành
lãnh tụ của sự tin tưởng mù quáng mới, chúng ta đừng thể hiện như là tông đồ
của một tôn giáo mới ‐ ngay cả khi tôn giáo này là tôn giáo của logic, tôn giáo
của lý trí.31
Ngay cả khi
chúng ta không thể bác bỏ được những dự đoán của Marx, chúng ta vẫn có thể quan
sát một số phát triển trong các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa kể từ thời đại của
ông. Thứ nhất, mức sống của công nhân đã được nâng lên rất đáng kể trong suốt
100 năm qua. Tỉ lệ người sở hữu nhà và ôtô tăng lên cực kỳ nhanh. Theo định
nghĩa về sự nghèo đói hiện nay, giai cấp tư sản mới nổi ở thời của Marx đã bị
nghèo đi và bị “bần cùng hóa” theo thuật ngữ của Marx. Và nếu chiểu theo định
nghĩa ở thời của Marx, thì giai cấp công nhân ngày nay là giàu có một cách phô
trương. Không ai có thể bác bỏ sự tăng lên trong mức sống “tuyệt đối” của người
công nhân.
Tuy tác phẩm
Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã cảnh báo trước những người công nhân rằng
“người công nhân hiện đại… đã không vươn lên được cùng sự tiến bộ của công
nghiệp mà còn luôn luôn rơi xuống thấp hơn, dưới cả những điều kiện sinh sống
của chính giai cấp họ. Người lao động trở thành một người nghèo khổ”. Nhưng
Marx sớm nhận ra rằng ví tiền của công nhân đã trở nên dày hơn. Ông thậm chí
cũng phải thừa nhận rằng mười năm sau khi Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản ra đời,
tiền lương của công nhân đã tăng lên 40%.32
Vì lý do này
nên Marx đã sửa đổi những định nghĩa và cảnh báo rằng công nhân sẽ trở nên ngày
càng nghèo hơn so với nhà tư bản. Cảnh khải huyền của người lao động cứ mờ nhạt
dần đi: Người giàu sẽ giàu hơn và người nghèo cũng trở nên giàu hơn. Nhưng
người giàu sẽ giàu nhanh hơn.33
Marx ép định
nghĩa mới vào cuốn Tư Bản bằng cách tuyên bố rằng “sự tồn tại” là một thuật ngữ
tương đối, tùy thuộc vào lối sống đương thời. Có lẽ là trong thế kỷ XX, sự sinh
tồn tối thiểu cần có máy truyền hình màu vì những người “nô lệ ăn lương” trung
bình trong lĩnh vực chế tạo đều có thể mua được. Bằng cách lùi vào lập luận
mang tính chất tương đối như vậy, Marx từ bỏ sự giận dữ và cảm giác tuyệt vọng
về cảnh ngộ của người công nhân. Chừng nào mà người nghèo vẫn trở nên giàu có
hơn, thì viễn cảnh đó thậm chí còn vượt qua được phép kiểm định công bằng xã
hội của nhà triết học John Rawls (cho phép người giàu kiếm được chỉ khi nào
người nghèo cũng có lợi).34
Cho nên những
người Marxist hiện đại nhấn mạnh đến tâm lý khổ sở và sự lạc lõng. Họ có lẽ
đúng; những người công nhân vẫn thường cảm thấy buồn chán và phẫn nộ. Nhưng
Marx không nói với chúng ta về cách thức mà chủ nghĩa xã hội làm cho việc nhặt
rác trở nên thú vị. Nếu những người lao động hạnh phúc làm việc tốt hơn thì ít
nhất dưới chủ nghĩa tư bản, những người chủ cũng có động cơ thuyết phục để làm
hài lòng nhân viên của mình.
Hơn nữa, làm thế
nào để chúng ta có thể định nghĩa được hạnh phúc của những người lao động? Nếu
tiền lương chỉ là tương đối, tại sao đó không phải là hạnh phúc? Liệu chúng ta
có phải đưa ra câu hỏi tuyệt đối: Những người công nhân hiện tại có hạnh phúc
hơn những người công nhân 100 năm trước không? Hay chúng ta phải đặt ra câu hỏi
tương đối: Mức độ gia tăng hạnh phúc của họ có nhanh hơn mức gia tăng hạnh phúc
của các nhà tư bản không? Hãy xem xét điều này: Người giàu trở nên hạnh phúc
hơn, và người nghèo cũng trở nên hạnh phúc hơn. Nhưng người giàu trở nên hạnh
phúc hơn nhanh hơn. Một khi chúng ta bắt đầu diễn giải sự hạnh phúc sao cho
chúng ta có thể kiểm định được “tính khoa học” của chủ nghĩa Marx, thì đó là
một ngày đáng buồn cho những người Marxist cũng như những người không phải là
Marxist.
Marx cũng tiên
đoán sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản, một hệ thống tự tạo ra những “người đào mồ
chôn” chính mình. Nhưng chủ nghĩa tư bản lại có vẻ chưa chết. Nạn thất nghiệp
có cao hơn một chút so với hồi đầu những năm 1900. Nhưng nếu chúng ta xét đến
tỷ lệ phần trăm dân số lao động và đặc biệt sự gia nhập của phụ nữ vào lực
lượng lao động thì tỷ lệ có việc làm lại cao hơn.
Hơn thế nữa,
chủ nghĩa tư bản thường sản sinh ra tầng lớp trung lưu gián tiếp sở hữu một số
phương tiện sản xuất thông qua thị trường chứng khoán. Trong những năm cuối của
thập niên 1980, hàng triệu người Anh thuộc tầng lớp trung lưu dưới mua cổ phiếu
của những công ty được “cổ phần hóa” như British Telecom, British Steel và
British Airways. Hầu hết các quỹ hưu trí nghiệp đoàn ở Mỹ đều đầu tư nhiều vào
cổ phiếu các tập đoàn.
Một số người
bảo vệ Marx chỉ ra sự gia tăng vai trò của chính phủ trong các quốc gia tư bản
chủ nghĩa như là vị cứu tinh bất ngờ của chủ nghĩa tư bản. Các khoản chi tiêu
phúc lợi xã hội bảo vệ các nhà tư bản khỏi suy thoái sâu hơn và cách mạng.
Những người bảo vệ Marx có lẽ đúng. Nhưng hãy nhớ rằng, Marx tiên đoán rằng hệ
thống chính trị và thượng tầng kiến trúc sẽ giữ bất động, chống lại sự thay
đổi. Sự cứng nhắc sẽ phá hủy nó. Nếu xét về quá khứ, thượng tầng kiến trúc đã
nhượng bộ để cứu chủ nghĩa tư bản, thì Marx tiếp tục sai thêm một lần nữa.
Cuối cùng,
những người Marxist giải thích sự thành công ngạc nhiên của chủ nghĩa tư bản
bằng cách viện dẫn những quốc gia bên ngoài. Họ nói rằng các nhà tư bản bắt đầu
bóc lột những những công nhân nước ngoài ở những nước kém phát triển hơn và
những người công nhân bị bóc lột ở nước ngoài này đã chống đỡ cho nền kinh tế
trong nước. Một lần nữa, ngay cả khi lập luận này có giá trị, thì nó cũng đưa
chúng ta chệch xa khỏi sự phân tích của Marx về sự hủy hoại biện chứng nằm
trong lòng chủ nghĩa tư bản.
Nói tóm lại,
Marx đã nghĩ ra một hệ thống khoa học trong tác phẩm Tư Bản. Ông tự tin tiên
đoán quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản. Với lối diễn giải phóng khoáng và láu cá, có
lẽ thỉnh thoảng ông mới đúng. Nhưng có một điều chắc chắn là Marx rất khinh
thường những người mộ đạo đầy cảm tính. Ông sẽ giận dữ bác bỏ những nỗ lực
giành chiến thắng trong lập luận bằng lòng khoan dung của trí tuệ.
(còn tiếp)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét